Çmimi special
Esmerina Zalli
Pa titull
Mosha, vendlindja: 25, Shkodër
Edukimi: Islamic Science Istanbul, Turqi

Motivimi:
Për shprehjen e së vërtetës personale me thellësi ndjenje dhe një gjuhë metaforike falë së cilës përjetohet rikthimi i unikes në histori, si dhe për hijeshinë e një gegnishtjeje letrare që shenjon cilësisht në këtë ese një histori letrare e gjuhësore, krahas asaj njerëzore.

 

 

***

 

Ka nji copë herë që rri n'ballkon, tue vrejtë

kto re tekanjoze që idhnueshëm kacafyten ndër veti,

e tue dashtë me zotnue fronin e qiejve mbikresë,

ma kanë zhubrosë edhe hanën e qiellit tim.

Asht ba kaq terr në natën time,

sa nuk e di si ka me e gjetë rrugën me mbërri

dita e të nesërmeve.

Po ai diell mardhun vetmije,

thue ka me m'ndihmue me e çilë nji rreze të lirë

n'qiellin tim t'pahanë?

...

Tue pritë për nji përgjigje, shtëllungat e territ më ngatërrojnë ndër veshë

veç nji ulurimë të largët ujku.

Po hyj mbrendë ma mirë.

 

Pa kenë krejt e bindun për arsyen, tash që me fshehjen e dritës çdo za e zhurmë ditësore i asht kthye prap vedit, tash që nata më nep leje me ndigjue atë që s'e shof dot, erdh e m'u ul në zemër nji mall amnor. Në fakt, nuk do doja kurrësesi me ia nis kryerradhëve me nji pjesëz mohore po të mos bahej fjalë për nanën. Me e kqyrë prej jashtë, e di, mbase edhe mundet mos me tingëllue pranëvënie e arsyetueshme ndonjifarësoj, por nse prej teje lypet me rrëfye dimnin e saj ma të gjatë, e nse të kërkohet që këtë t'përpiqesh me e ba me fjalë... Që për me kenë e drejtë me vedin qysh pa ia nisë, duhet pranue se në krejt vrundujt e fjalëve që ti je tue rrëmue me nxjerrë ndonjigja e cila meriton me kenë e "ndëshkueme" me randesën e nji rrëfimi të atillë, në rastin ma fatlum ia mbërrin me gjetë veç ndoca rranjë të brishta ironie, t'pazonja me mbi kurrkund. Paksa ma andej duhmë fjalësh t'nji gjuhe të tjetërsueme nga myku i heshtjes dhe... pjesëza mohore, - oh sa shumë mundesh me gjetë nga këto të fundit!...

Sidoqoftë e ngutshme në këtë mes, që me fillue disi me e nda peshën e atij dimni, të duhet me sajue nji mënyrë sesi me i përdorë krejt këto në vend të fjalëve që s'gjen. Mirë, nëse sforcohem paksa ma tepër, mbërrij me kuptue se ajo çka veçanërisht s'e shkulë kujtesash atë "dimër në mohore", nanës (sidomos asaj!), përveçse i pat mbërthye shtatin tue e zanë ne befasi, mes duerve të ngrieme i pat vendosë edhe nji bosh t'mbushun me kufinj e pjeseza mohore. Ajo, pa pasë kohë me e kuptue (nëse këto gjana duhen kuptue, sigurisht!) e as ndonji vendndalesë sa me ripërtëri frymët e turbullueme, krejt rininë e saj të hershme duket të jetë përpjekë si e si me gjete nji mënyrë me e kthye atë bosh andej kah ia zvogëlonte mundësinë me ia prekë zemrën akoma të njomun me shpresë.

Sa më përket mue, rrekem të besoj që duhet të kem fillue me e ndi aromën e tij veç atëherë kur kam mësue me ia përgjue sytë nanës.

Andaj sa herë që zihet në gojë ajo stinë e ashpër që i ka parapri ardhjes time në Këtu, para se me guxue me thanë ndonji gja të ndrequn e të stolisun me diell e forcë rinore, më duhet me u sigurue që ajo akoma vazhdon të përpiqet me i rigjetë shkëndijat e mbrame të shpresës në thellësi të syve të vet.

Nuk po due me e leshue zemrën ndër trazime nostalgjike, jo! Druej që në nji orë si kjo, asht diçka pothuejse zanafillore ajo që po më thërret me iu kthye nanes si kurrëtjetërherë.

Kështu, duhet me pas kenë mueji shtator i vjetit 1990 kur ajo ka lindë amësinë e vet të parë nëpërmjet meje, e edhe unë të parën rrahje të zemrës nëpërmjet pulsit të saj.

Por nga mundesha me e ditë se atëbotë nana ime sa ish kthye nga ajo stinë mohimesh, gjatë të cilës se nga kishte gjetë shteg me u përzie me ajrin edhe njifarësoj hiri i pangjyrë e i paformë?

Hi po e quej unë, se ajo duhet t'ketë kenë nji diçka e pakenun që s'kuptohej sesi mbërrinte që perveç syve t'u hidhej edhe zemrave, dashnive e ngado ku vërehej mundësia e gjallimit të ndonji përmase matanë fizikes...

(A mos thue pa dashtë jam tue folë me za shumë të naltë?)

Prej në vogëlinë e hershme, të gjithë nanat që kishin përjetue atë "dimën ne mohore", anipse secila në mnyrën e vet, më dukeshin të ngjanin disi të pakuptueshme e misterioze.

Pajtoheshin e s'bëzanin ndaj gjendjesh për të cilat duhej luftue për të kundërtën ngase përditshmënia e kalbun ia kishtë zhveshë imagjinatën e ngri dëshirat, e sidomos heshtnin ... oh, e zgjedhonin heshtjen edhe në kohët ma të pamuejtuna, tue permbysë gramatikën e krejt gjuhëve të botës!

Më kujtohet mirë edhe kur kam fillue me ndje sesi hovnin me vrull dengje të tana pyetjesh t'ngatërrueme me njena-tjetrën dhe sapo shikimi më rrëshqiste në portretin e lodhun të nanës, ndodhte që edhe unë të gjeja menjiherë domosdosshmërinë me i heshtë ato, para se të nisnin me lëshue shtat e me shpërthye n'filiza.

Pra meqënëse kujtimi i diçkaje thuajse asnjiherë nuk mjafton që të hidhet mbas shpinde veç tue mendue per të metat e asaj gja, ashtu edhe masa e turbullt që la në fund të enës ajo stinë, me sa duket nuk u asgjësue dot me aq vetëbesim sa ç'pritej nga të mbijetuarit.

Tue u rritë vërej, unë doja gjith'herë e ma fort me ditë pikërisht për gjana që asokohe në shtëpinë tonë akoma nuk ishte ba zakon me u thanë me za të naltë, si përshembull; për Zotin.

Ose thanë në nji mnyrë ma të kuptueshme për gjuhën e thartë të asaj stine: për ish- Zotin!

Porse sa herë merrja zemër me e çilë temën, kisha frikë se nuk kam me ditë si me e ndërtue nji pyetje të saktë që mbrendësonte ketë fjalë të përçudnueme...

Mandej si për me dashtë me e mbështetë hezitimin tim, gati çdo herë e çdo ditë, njerëzit e shpisë ose ishin të zanun me diçka, ose nga forca e zakonit harronin me u ndalë.

Siç dukej, lufta për mbijetesë ia kishte gjymtue aftësinë me kërkue përtej asaj që u ishte dhanë me racion prej kur mundnin me mbajtë mend. Kurse nevojat shpirtnore, mbasiqë ngopen me gjana që nuk mundet të ndahen e paketohen në racione, themeluesit e "dimnit", pa humbë shumë kohë,dukej që ishin kujdesë me i shpallë të pakenuna e madje të damshme për largpamësinë e "ecjepërpara-dashësve", e sigurisht në mbështetje emocionale të kësaj, hapësinat kudo ku ndodheshin, në vend të tri përmasave tradicionale i kishin përmbledhë krejt estetikisht në horizontalen e qëllimeve të kthjellëta!...

Nanës (sidomos asaj!, m'duhet me përsëritë...), pjesën dërrmuese të herëve unë nuk ndjeja nevojë me i shkue afër që me e kuptue nse kishte ardhë çasti i duhun me folë për ato "ish-gjanat e ndalueme". Këtë mundja ta shqueja fort mirë edhe prej në qoshen ku isha e ulun e hiqesha sikur isha zhytur në leximin e ndonji libri. Çdo veprim i saj, çdo bisedë e ngutshme sipërfaqësore, ndjeshmënia e lëndueshme e madje edhe toni i ashpërsuem i zanit, dëshmonin që zemrën e kishte akoma të mpime. Po, krejt të mpime me durim.

Ajo që më trishtonte ma së tepërmi, nuk ishte gjendja në të cilën isha e detyrueme të kaloja vitet ma të njoma duke u përballë me mangësi e mungesa thelbësore, por ishte pikërisht kjo nanë e heshtun me të cilën njihesha rishtazi sa herë më duhej me u rritë.

Sa e sa netë duhet të kem harrue nevojën për gjumë nga nevoja me mësue se çka pëshpëriste ajo gjate "dimnit në mohore" kur gjendej ngjitë me të fshehtën e shpirtit të vet , kujt i thërriste aty ku njerëzit s'mbërrijnë dot, kujt i blatonte mirënjohjen e falenderimin... Thue a arrinte dot ma ta ndjente këtë nevojë, kur pjesën ma të madhe të kohës gjithçka ajo përpiqej me e fjalëzue mbetej pezull nëpër psherëtima që s'lejohej me u ba fjalë, e as (mos qoftë e thanë!) me u ba lutje.

Njimend, çka pëshpëriste nana sa herë i mbyllte sytë me zbritë në zemër?

 

Ndoshta shumë vonë, thuejse ngjitë me lindjen e dritës së re, gati si ngushëllim I mezipritun më erdhën në kujtesë dy vargje ku poeti shkruen brishtë:

"Psherëtimat janë ninulla për dashurinë që fle

Për t'u zgjue në nji kohë ma të mirë"

Sikur edhe veç për nji moment të ishte në dorën teme, do doja me ba gjith' çka të mundja veç që nanat (ah, sidomos ato!) me e rigjetë atë lutje të humbun gjurmëve te Zotit të ndaluem... Por mbi të tana, me kenë të lira së paku me ia ndi mungesën asaj kange të zanafillës.

Diçka si ngazëllim më shtyn me besue që nji nanë e lirë ban të tillë çdo gja që vjen me të e nëpërmjet saj, ashtuqë krejt njerëzimit me ia lehtësue rrugën mallplotë drejt Shtëpisë.

E nse kjo ndodhë, atëherë ajo "kohë ma e mirë" t'cilën dashnia e pret me u zgjue, mundet me kenë pikërisht ky çast. Ku me e ditë.

 

Tekembramja lutja e nanës, a s'duhej të qe ajo diçka që të ndërmendë drithërimën e kredhjes në kullueshmërinë e nji lumi, i cili paprâ rrjedhë vetveten kah Burimi?

 

 

Fundshtator i vjetit 2015,

n'Stamboll.

vendi i 1
Diana Marku
Toka ka një zot?!
Tema: Migrimi i familjeve të veriut në Tiranë
Mosha, vendlindja: 25, Pukë
Edukimi: Gazetari & Komunikim

Motivimi:
Për rrëfimin plot gjallëri e sinqeritet të grimcave të historive jetësore përmes përjetimit dhe reflektimit personal, ku spikat nevoja e dialogut të sinqertë mes grupesh shoqërore dhe brezash në realitetin postkomunist shqiptar, sa i vështirë aq edhe thelbësor e emancipues.

 

 

PËRMBLEDHJE

Këto janë shënimet e papublikuara personale, shënime të çdo dite, shkruar në një miniditar, mbi të cilin rrëfehet reflektimi i një ndjenje. Një ngjitje artistike midis dy pjesëve të ndryshme që lidhin dy skaje, dy data: nëntor 1993, ardhja e prindërve të mi në Tiranë dhe 21 dhjetor 2014, një "takim" me babain tim, vite më pas.

Sigurisht, historia e gjithsecilit zë fill me historinë e dy prindërve të tij, të njohjes dhe të bashkimit të tyre, lidhje pas të cilës vijmë ne. Ata, kur flasin për ne, në mënyrë të pashmangshme flasin për sakrificat sesi na sollën në jetë, në cilën periudhë, si ishte jeta në ato vite, si jetonin prindërit tanë dhe si e imagjinonin të ardhmen pas lindjes tonë, duke na parë si një hajmali të bekuar në jetën e tyre.

Për mua, ardhja e tyre në Tiranë shënon edhe zanafillën e jetës time. Një vendim që erdhi si detyrim për të shpëtuar nga jeta tejet e vështirë e fshatrave të izoluara të Pukës, pothuajse ishuj të izoluar nga çdo qytet tjetër dhe të vetëqeverisura nga kanuni i Lekë Dukagjinit dhe kode të tjera morali ku në qendër ishte nderi.

Kalvar i gjatë i një prove të pafundme varfërie, mundi, paditurie, nënshtrimi dhe shprese.

Një migrim që, sigurisht, shumë prej tyre, shpesh i dërgoi në emigrim. Një botë që u premtoi shpëtimin, e prej së cilës, shpesh deshën të shpëtonin. Një hap i thjeshtë dhe vendimtar, si forcë e detyrueshme ndryshimi, pas rënies së periudhës së diktaturës dhe lirisë për të lëvizur. Një rrëfim personal, i thjeshtë dhe i vërtetë mbi rrugën që bënë shumë shqiptarë të veriut për të migruar në zonat urbane ndër të cilët, dy prindërit e mi.

Mbi këtë rrëfenjë, nis sigurisht edhe historia ime, shpesh e frymëzuar nga ajo e prindërve të mi, të cilët e nisën këtë rrugëtim për një jetë më të lumtur, për mua dhe vëllain tim.

 

Nëntor 1993

 

Furgoni i vjetër përplasej në rrugët e pashtruara dhe më zgjonte nga ai gjumë, që të zë vetëm prej lodhjes. Asokohe nuk mendoja shumë, si një djalosh i bërë burrë, isha nisur drejt një vendi që më ngjalltë admirim dhe shpëtim, vetëm sepse ishte tokë e panjohur. Mendoja se aty do të shpëtoja, do të ndërtoja jetën time me grimca të vogla, që në fakt, patën mundim të madh dhe të them të drejtën, nuk e di, por nuk pata asnjë plan se çfarë doja të bëja dhe se ku doja të shkoja. Në të vërtetë, gruaja ime nuk më kishte kundërshtuar pothuajse kurrë. Ajo ishte një natyrë e qetë, megjithëse e ndieja mosbesimin e thellë që kishte nëse ne të dy, do të kishim fuqinë për t'ia dalë mbanë…

- Ne do të bëhemi shumë mirë, më beso, - i thashë njëherë, - madje, një ditë do të kemi edhe makinë. Po, po! Një makinë tonën!

Ajo qeshi si pas një gënjeshtre të ëmbël, sigurisht me një falënderim të fshehtë, që në një situatë të tillë i jepja një shpresë se ku të kapej e nga ana tjetër, buzëqeshja ishte e hidhur sikur në atë copë t'më urrente që i'a trazoja dëshirat me gjëra krejt të pamundura.

- Po, me siguri, - m'u përgjigj në shenjë hakmarrjeje, duke ma kthyer borxhin më të njëjtën shpresë të kotë. - Kemi kohë që ecim, më duket se kemi ikur larg shumë prej vendit tonë"…

Mbi sytë e saj pyeta veten nëse kishte qëlluar me fat, fati i saj përkrah meje… Vallë do të ishte jeta jonë, një tranzit?

Por, tashmë isha nisur se ku s'di dhe nuk e mendoja sepse nuk kishte zgjidhje tjetër; ishte mirë apo keq, as këtë s'e dija, por ngushëllohesha me faktin që atë rrugë e kisha nisur dhe s'kishte dalje tjetër, përveçse t'i shkoja deri në fund… në fund të saj ose timin. Rruga e gjatë ishte e lodhshme dhe më zinte një gjumë i topitur, që më trulloste. Në xhamin e furgonit reflektonin rrezet e orës 12:00 dhe pavarësisht se i mbaja sytë lirshëm mbi rrugë, asgjë nuk shikoja.

Në xhamin e pluhurosur m'u kujtua vetja ime 12-vjeçar, 13-vjeçar, pastaj 15-të dhe përpos viteve, jeta kishte qenë gjithmonë njësoj, asgjë e re. Ne si fëmijë nuk kishim lojëra, shkolla fillore ishte dy orë mes shtigjeve të borës, pasditet tona ishin duke vrapur nëpër male me bagëti. Kur u bëmë djelmosha shkuam në ushtri, në zbore dhe stërvitje pa fund. Ne nuk shihnim kurrë televizor, nuk kishim parë as makinë, as shoqe nuk kemi pasur, as sheqerka por mund të flinim edhe të pangrënë ndonjë natë… Ishim veçse fëmijë, por jeta na kishte plakur së tepërmi. Asokohe, në rini shumë prej shokëve tanë u mbyten në Lumin Drin, disa vdiqën nga i ftohti rrugëve, disa i ka zënë edhe orteku, të tjerë i vrau gjakmarrja, humbën rrugëve, u rrëzuan shkëmbinjve me bagëti. Sa pak shokë më mbetën...

U përmenda. Në xham pashë të njëjtën panoramë dhe një dilemë: Për ku isha nisur? Pa dyshim, kishte ardhur koha për të ndryshuar. Ishte viti 1993, furgoni po i afrohej kryeqytetit dhe këtë e kuptoja nga shtimi i shtëpive dhe lëvizjes së njerëzve. Nuk e njihja shumë Tiranën.

- Zotëri, kemi hyrë në Tiranë, ku t'ju ndaloj? - më pyeti shoferi.

- Nuk kemi mbërritur akoma, - iu përgjigja sikur ta dija shumë mire, se ku doja të ndalja, - ecni dhe pak.

Shikoja nga dritarja vendin dhe asgjë s'më jepte shenjë.

- Më ndaloni këtu ose… jo, u ngatërrova, ecni dhe pak.

- Po zotëri, më thoni!

- Jo, ecni! Ecni edhe pak, nuk kemi mbërritur akoma.

 

21 dhjetor 2014

 

Kur zbrita nga autobusi, nën strehën e stacionit më priste babai im. Dikur, në klasë të parë, pasi mbaronte mësimi ishte nëna ime, që më priste me çadër pas hekurave të shkollës dhe unë e dalloja atë të parën, mes të gjitha nënave të tjera.

Tani, unë babain tim nuk e dalloj mes burrave të tjerë, sepse nën strehën e stacionit qëndron vetëm ai. Vallë isha unë e vetmja zonjushë e qytetit tim, që kthehesha në atë orë, apo ishte ai i vetmi baba i merakosur? S'e di, s'e pyes. Ecim, por nuk flasim shumë sepse na duhet të ikim në shtëpi.

Teksa i shtrëngoja dorën dhe ecnim qetësisht nëpër asfaltin e lagur, unë flisja me të në heshtje.

- A e di, ti babi, sa jam mërzitur sot?

- A e di se, shpesh, dua të ndërroj shkollë sepse ne na paragjykojnë si njerëz të ardhur e të pashkollë?

- A e di sa të vështirë e kam, shpesh herë, ta ndaj veten mes një vajze të ndershme, të urtë, pa fjalë të zakoneve tona dhe jetës urbane, të lirë e mendjehapur… Ku ta gjej veten?

- A e di ti, sesa e fortë kam qëndruar?.. Sa herë, sa shpesh dhe sa gjatë?...

Ne vazhdojmë të ecim e kur sytë na përplasen, i buzëqeshim njëri-tjetrit.

Unë mendoj, ndërkohë, se mos edhe ai më pyet në heshtje me fjalë që nuk m'i thotë dot.

"Vallë për çfarë më pyet, babai? Nëse më ka parë ndokush në rrugë, më ka kapur ndonjë djalë prej mënge, prej faqesh? Merakosesh se shtëpia jonë nuk është dhe aq e bukur, se mos do të doja një baba më të pushtetshëm, nëse më mjaftojnë paratë që më jep, apo merakosesh kur s'më zë gjumi?.. Çfarë mendimesh t'i merakosin ato sy?

 

Unë t'i ndiej rrudhat mbi ballë, andaj mos u merakos. Ti ke bërë më të mundshmen. E di, do të doje të mundje më shumë! Por edhe kaq mjafton. Do të bëhet më mirë, e ndërkohë eja të pimë nga një dozë poliana!

vendi i 2
Florian Lekaj
Më prit, po vij...
Mosha, vendlindja: 24, Kuçovë
Edukimi: Universiteti i Arteve, Tiranë

Motivimi:
Për shprehjen në tregimin e tij të nevojës së takimit midis të rinjve me prejardhje familjare ish të persekuar - ish persekutorë, në emër të kërkimit të së vërtetës, pajtimit dhe dashurisë, çka është penguar deri më sot nga instrumentalizimi që i ka bërë politika të kaluarës.

 

 

Para ca ditëve më ka ndodhur një ngjarje e shëmtuar, por që fatmirësisht kishte një fund të mirë - filloi bisedën me prindërit e vet, Vjola, vajza njëzetvjeçare e familjes Mjeda. Ndërsa kthehesha në darkë vonë, në një rrugicë afër pallatit vura re dy djem, që dukeshin të dehur. Ata filluan të flisnin me zë të lartë, me një fjalor të pistë, duke më ndërprerë rrugën. Më trembën pa masë. U ktheva mbrapsht dhe fillova të vrapoja, por ata më arritën. Njëri prej tyre më kapi prej dore, duke më thënë se nuk kisha ku të shkoja dhe se duhej t'u bindesha atyre.

U përpoqa të bërtisja, por njeri prej tyre, me vuri dorën te goja dhe unë s'munda të bëja asgjë. Për fatin tim të mirë u panë dritat e një makine dhe unë duke përfituar nga hutimi i tyre munda të shkëputesha dhe të vrapoja drejt makinës, por ata më arritën. U afrova tek makina, duke bërtitur dhe kërkuar ndihmë. Nga makina doli një djalë i ri, rreth te 25-tave. Dukej një djalë i brishtë, i edukuar, dhe i veshur me shije, i cili u përpoq me fjalë të matura të zgjidhte situatën. Mesa duket kjo i dha djemve forcë për të besuar se kishin të bënin me një djalë "të mirë" nga ata të rrezikshmit. I dhanë urdhër, duke e kërcënuar me një thikë të vogël, që të zhdukej menjëherë prej aty. Djali, fillimisht, u duk se u bind, eci pak metra me tutje, por në mënyrë fare të befasishme, doli nga makina dhe ju sul njërit prej tyre, duke e goditur me grusht, e më pas u përball me tjetrin, që nga pija nuk ishte dhe aq rezistent. Më bëri me shenje të hipja në makinë dhe u largua me shpejtësi. Djemtë, jo aq shumë të dëmtuar, u ngritën menjëherë. Njeri prej tyre rrëmbeu një gur të madh dhe goditi makinën, çka rezultoi me thyerjen e xhamit të prapmë të saj.

Kur e morëm paksa veten, e falënderova shumë sinqerisht. Më pyeti se ku banoja, më shoqëroi me makinë deri këtu poshtë dhe u largua. Më bëri shumë përshtypje fakti se si iku. Me një "të lutem" pa më kërkuar gjë, pa thënë asgjë për incidentin, madje as për dëmin e makinës, me një modesti të rrallë për moshën dhe gjininë e tij. Për momentin, nga tronditja nuk mu dha të thosha diçka tjetër, por, sinqerisht më ngeli në mendje. Ndërsa ikte, ajo që munda të bëj, ishte të fusja në memorje targën e makinës së tij, çka me pak përpjekje më bëri të gjej të dhëna për familjen e tij. Pronari i makinës quhej Sabri Guri e "shpëtimtari" im ishte Genti, djali i tij. I bëra një kërkesë në Facebook, u bëmë miq dhe këto ditë, për ta falënderuar, i kam kërkuar të pimë kafe së bashku.

- Sabri Guri? - reagoi menjëherë babai.

- Po - ju përgjigja, - pse, e njeh?????

- Jo!!!!! Nuk mund ta besoj????? E njoh fare mirë….. dhe ti….. Nuk do shkosh askund me atë, nuk duhet të shkosh, nuk dua të shkosh - tha babai me zë të lartë autoritar.

- Pse?????????? - reagova unë menjëherë e çuditur nga toni i zërit të tij urdhërues - ç'do me thënë kjo????? Unë jam vajzë e rritur dhe di mirë se çfarë bëj, ju keni pasur gjithmonë besim tek unë. Çfarë ndodhi tani që më jep një ultimatum të tillë? Ai djalë u soll kaq mirë me mua, dhe unë duhet dhe dua ta respektoj.

- Ti e di mirë që kam pasur dhe kam, por ... si ta them - e zbuti tonin e zërit babai - nuk duhet të shkosh, dhe për këtë nuk dua më diskutim.

- Nuk po te njoh babi, të lutem, ti duhet të kesh një arsye të fortë që sillesh kështu, pse nuk ma thua?????

- Ehhhhhhhhhhh - psherëtiu ai dhimbshëm - më mirë të mos i hyjmë këtyre historive, mbylle me kaq, dhe të mos flasim më për këtë gjë. Thjesht, nuk dua të kem të bëj me familjen e tyre dhe kaq. Mos më kërko më shumë. Rëndësi ka që kjo punë mbyllet këtu. Të mirën që ai bëri, le t'ia shpërblejë zoti - tha babai dhe u çua, si për ti dhënë fund këtij diskutimi.

Normal, që plus dëshirës për të bindur babin që s'kishte të drejtë të më pengonte në këtë mënyrë, u bëra dhe kurioze. Vëreja babin tim aq të ndryshuar, kur në fakt, historikisht, marrëdhëniet tona kishin qenë të shkëlqyera. Diçka më shkoi në mendje. Dija që familja ime në të kaluarën komuniste kishte pasur probleme politike, por për të qenë e sinqertë, dija pak për të mos thënë aspak. Dija që gjyshin tim e kishin burgosur e dënuar si kundërshtar të regjimit komunist, por për fatin tim të keq, ai së bashku me gjyshen kishte vdekur kur unë isha fare e vogël, ndërsa babai nuk më fliste pothuajse kurrë për ato kohëra të vështira. Por dhe unë, për të qenë e sinqertë, e zhytur në detyrat shkollore dhe kënaqësitë e mija të moshës, nuk kisha qenë shumë e interesuar.

Heshta për momentin dhe prita mbrëmjen me shpresën se do e bëja babin të fliste, e bindur se kjo do ishte e mirë për ne të dy. E pashë shqetësimin në sytë e tij, ndërsa unë shqiptova emrin e familjes së "shpëtimtarit" tim.

Ja dola, me vështirësi e binda dhe ja se cfarë më tregoi:

- Sabri Guri, - filloi rrëfimin babai - është djali i një funksionari të lartë lokal të kohës së komunizmit, një nga ata njerëz që shquheshin për besnikërinë ndaj regjimit, nga ata tipa që ishin të gatshëm për të bërë çdo lloj poshtërsie, vetëm e vetëm që të merrnin përgëzime nga Partia.

Kishin kaluar pak ditë nga arrestimi i babit tim, d.m.th. gjyshit tënd, dhe çdo gjë në shtëpinë tonë dukej e zymtë, e heshtur, e frikësuar. Askush nuk hynte në shtëpinë tonë, njerëzit e afërt na kishin braktisur, komshinjtë sapo na shihnin ndërronin rrugë, sikur ne të kishim sëmundje ngjitëse. Edhe pianoja e vjetër tek qoshja murit me kapakun e pluhurosur kishte ditë që heshtte, thua se vuante së bashku me ne mungesë e të zotit të shtëpisë. Ndërsa e shihja të heshtte, edhe pse e dija se nuk duhej ta bëja, nuk i shpëtova dot tundimi të ulesha, e të ndaja me nota muzikore dhimbjen e përbashkët. U ula ... gishtat prekën lehtas tastierën, fillimisht me tinguj të butë dhimbje, por me pas çekiçët e saj godisnin pa mëshirë telat e pafajshëm. Pianoja dridhej, dhe dukej se ulëriste për padrejtësinë, mizorinë dhe i bashkohej korit të heshtur të shqiptarëve, në thirrjen për të shporrur nga pushteti ato bishat gjakatare komuniste.

Më shkëputi nga ky emocion i ëmbël, ngushëllues, një zhurmë e fortë që vinte nga thyerja e xhamave tek dritaret e ballkonit, me ca gurë të mëdhenj që binin në dysheme, të përziera me ca thirrje e të shara histerike, që unë të pushoja menjëherë së luajturi në piano. Ashtu bëra. Ula kapakun dhe u drejtova tek ballkoni të shihja, por ata që kishin gjuatjur ishin larguar. Sigurisht që nuk mund të vazhdoja me tej, aq më shumë nën këshillat e pafundme të nënës, e cila ishte e frikësuar për çdo gjë që mund të ndodhte. Dhe ajo kishte gjithmonë të drejtë. Nuk kaluan as 30 minuta, kur në derën e jashtme u dëgjuan ca zhurma të llahtarshme, në formën më të çmendur të trokitjes. Nxitova të hapja derën dhe pas saj pashë 5 burra, si një çetë e armatosur me inat të tërbuar. I kryesonte, ai ... gjyshi i "shpëtimtarit" tënd, të cilin e njihnim të gjithë mjaft mirë, për poshtërsitë që kishte bërë në të gjithë qytetin. Me një autoritet të padiskutueshëm dhe me neveri të thellë më pyeti:

- Ti po i bije asaj zyrnasë??????

- Po - iu përgjigja.

- E pse? - më pyeti ai plot kapadaillëk. - Apo të na tregosh ne se s'ju bëhet vonë që shtëpia juaj ka pjellë një armik të egër të popullit e të Partisë.

- Jo, shoku T ... nuk e kisha këtë qëllim. Piano për mua është tjetër gjë ...

- Mos më thuaj broçkulla mua se të njohim mirë. E njohim mire sërën tuaj, e dimë çfarë keni ju në mendje, por ne do tju shtypim si mizat ... ptuuuuuuuuuuu farë e keqe - turfulloi ai - Do t'jua tregojmë mirë qejfin, duke ju degdisur aty ku keni vendin, aty ku ta kuptoni më mirë se sa e fortë është partia me shokun Enver në krye. - tha këto fjalë dhe i pangopur me këtë urrejtje, shkoi te dera e jashtme ku ishte ende tabela e vogël me emrin dhe mbiemrin e gjyshit tënd, të cilën e shqeu me forcë, dhe e flaku tej me neveri.

Nuk do ta harroj kurrë urrejtjen që shihja në sytë e gjyshit të "shpëtimtarit" tënd, zellin e tij të neveritshëm, për tu dukur para të tjerëve, duke u sjellë brutalisht me familjen tonë jo vetëm atë natë, por që nga dita që ne kishin shkelur në atë qytet. Bërtiste dhe shante me fjalë të ndyra babain tonë, pa u shqetësuar se ne ishim mishi dhe gjaku i tij, se ne ishim fëmijët dhe trashëgimtaret e tij dhe që për më tepër kishim shumë arsye për tu krenuar me të si një baba i mrekullueshëm.

Mbasi u ngop së shari me fjalët më të pista, i dha urdhër burrave të panjohur që e shoqëronin për ta marrë pianon, ndërsa polici që shoqëronte "çetën e të inatosurve" nga muzika ime, më dha urdhër që ta ndiqja në polici. Më thanë se kisha prishur rendin dhe qetësinë publike. E dija mirë që ishte tjetër gjë, fakt që e kuptova mirë kur mbërrita atje dhe kur mbi trupin tim shpërtheu mizorisht urrejtja e tyre për "fyerjen" me piano që i kisha bërë regjimit. Por historia nuk përfundoi këtu. Nuk kishte kaluar as një javë nga kjo ngjarje, kur ne derën e shtëpisë tonë u rishfaq plot urrejtje gjyshi i shpëtimtarit tënd, i cili me urrejtjen e zakonshme, por edhe me një kënaqësi të papërshkruar na dha lajmin se poshtë shtëpisë na priste kamioni i vjetër famëkeq i internimit, i cili do të na çonte në fshatin e largët verior, aty ku jetuam deri në ditët kur erdhi demokracia.

Të tregova një ndodhi - përfundoi babai - që në malin e masakrave dhe të vuajtjeve të regjimit komunist, apo dhe të bëmave të gjyshit të shpëtimtarit tënd është diçka e vogël, e thjeshtë, jo dhe aq prezantuese, por sido, kjo duhet të të mjaftojë të kuptosh përse nuk do doja asnjë lloj marrëdhënie me pinjollë të asaj familje, sa do të mirë qofshin ata. Të jesh e bindur që nuk kam kurrfarë ndjenje hakmarrje personale, madje i mëshiroj këta njerëz, ndjesi që gjendet jo vetëm tek unë, por te shumica e njerëzve të vuajtur të shtresës sonë.

Mbas kësaj, realisht nuk dija ç'të thoja. Për të qenë e sinqertë, nuk kisha menduar asnjëherë kaq në detaje. U përpoqa të imagjinoja dhimbjen morale dhe fizike të përjetuar në ato çaste, por jo vetëm. U përpoqa të imagjinoja se sa jetë të vështirë e plot vuajte kishin përballuar paraardhësit e mi. U përpoqa të kuptoja se si regjimi ja dilte të ndryshonte njerëzit, aq sa të fabrikonte të tillë tipa, si gjyshi i shpëtimarit tim, për të cilët, përtej një logjike të papranuar hakmarrjeje personale apo kolektive, nuk di pse, ndjeja një lloj mëshire. Jo rrallë e kisha pyetur babin, por edhe veten, pse tani, kur vërtetë ata njerëz janë të lirë, të çliruar nga terrori psikologjik, kërcënimet apo propaganda e shpëlarjes së trurit nga regjimi, nuk i ndjejnë gabimet? A i luten vallë zotit dhe popullit të tyre, t'i falë për fajet dhe krimet që kanë bërë? Realisht nuk kisha dëgjuar asgjë të tillë në kohët që jetoja, asnjë pendesë individuale apo kolektive. Doja shumë të shpresoja se kjo do të kishte ndodhur si diçka e brendshme e secilit, si një revolucion shpirtëror personal i kujtdo që në ndërgjegjen e tij ka diçka që ende i rëndon mbi shpinë.

Duke iu kthyer realitetit vura përballë meje figurën e gjyshit persekutor dhe nipit indiferent, vura përballë vuajtjet e babait dhe gjyshit tim dhe mëdyshjen time, vura përballë kohën e shkuar, të tashmen dhe të ardhmen.

A duhej të dëgjoja babain, e të mos shkoja në takim, apo të shkoja, duke u përpjekur ta bind atë se kisha të drejtë? ... Ndjeja brenda vetes dëshirën për të shkuar. Nuk kisha asnjë arsye madhore për të mos e bërë këtë. Kisha bindjen se ky takim i rastësishëm po më vinte në provë reale atë dëshirë time për të besuar se e kisha flakur tej të kaluarën. Nga ana tjetër, shqetësimi i babait më vinte përballë pyetjen se: Mos vallë me një takim të tillë shkelja mbi vuajtjet e paraardhëseve të mi?????

Joooooooo, duhet të shkoj, dhe do shkoj..., sepse ai djalë, nipi i kujtdo qoftë, bëri diçka për mua, më ndihmoi pa ditur se kush isha, më ndihmoi si një qenie njerëzore, si një bashkëqytetare, me të cilin më bashkonin të gjitha hallet dhe problemet e vendit tim të vuajtur. Ai djalë, ai njeri, (edhe pse ndoshta nuk e ndjen nevojën) ka të gjithë të drejtën të respektohet nga unë, paçka se unë jam mbesa e të persekutuarit dhe ai për fatin e tij të keq, nipi i gjyshit persekutor. Ai djalë, me ëmbëlsinë e tij, indiferencën, pse jo dhe me rrezikun që mori përsipër ... më sillte dëshirën, përtej çdo arsyetimi, për të ndarë kohë me të. Duhet të shkoja, dhe për më tepër, me kurajën për ti treguar se kush jam, madje për të diskutuar çiltërisht dhe për shqetësimin e arsyeshëm të babait tim, për këtë takim të veçantë. Le ta shohim njëri tjetrin në sy dhe ta kujtojmë të kaluarën tonë të përbashkët, si diçka që nuk duhet të kthehet më, përtej faktit se ata që na udhëhoqën, me qëllimet e tyre të ndyra, për ta mbajtur pushtetin gjakatar, i rreshtuan gjyshërit tanë, shqiptarët, djallëzisht në pozita të kundërta?

Duhet të shkoj, dua dhe duhet të jemi së bashku, të ndihem si me një bashkatdhetarin tim, për të qenë ndryshe nga paraardhësit tanë. Dua dhe duhet të shkoj, përtej zemërimit të arsyeshëm, por të butë, të babait tim, përtej respektit të padiskutueshëm që kam për të dhe për të gjithë ata njerëz të mjerë që jetuan nën regjimin komunist, qoftë si vuajtës, por edhe si mjeranë, si vegla të verbra në duart e ndyra të persekutorëve të vërtetë të këtij popullit të shumëvuajtur.

Dua dhe duhet të shkoj. Të shkel mbi të kaluarën e hidhur për të ndërtuar të ardhmen e bukur.

vendi i 3
Mimoza Habilaj
To know the future, you must look at the past and live the present
Mosha, vendlindja: 18, Vlorë
Edukimi: Universiteti Europian i Tiranës

Motivimi:
Për paraqitjen koncize të momenteve të dendësuara të jetës njerëzore teksa përshkohet dhunshëm e fuqimisht nga historia, rrëfyer përmes paradoksales dhe një stili sa të thjeshtë aq dhe të zhdërvjellët.

 

 

Born in the '90s…  That is what the first chapter of the book of my life could be called. It seems like the perfect one, considering that all my life, since the very beginning of it, the '90s and the years before is all my family would talk about.

So when I think of the '90s the first things that comes into my mind is my name, my birthday, my birthplace and the history behind each one of them. That is why I sometimes say that if you want to know a little about me, you should know about my name, my birthday… and the stories.

My name is Mimoza Habilaj. I was born in Vlora, on February 28, 1997. What is so special about that? Well…  The name Mimoza in Albania is the name of a flower, a very beautiful flower may I add, and some people name their daughters after this flower. Well that is not my case. My name, well sometimes I do not know if I should call it MY name, because I was named after my aunt, who died after she gave birth to her handsome little son and learned that after a few minutes of being in this world he did not liked it, so he went back again where the angels live. Therefor she decided to follow, immediately. That is how I say it in beautiful words, because that is not what happened. Not at all.

April 18, 1994. That was supposed to be a magical day filled with joy, yet it did not go so. My family still does not know what really happened, they know that the baby was healthy and so was my aunt, and that the doctor was drunk and what  happened? Those who were there know the truth. And from my family, the only two who were there are buried six feet under and have the truth buried with them. My family never got justice, and they say what justice you want it was the beginning of civil war.

February 28, 1997. That was when I was born, and I got her name, being the only child born after her death. My parents say that the day I was born was the day the people got armed, and Vlora was the center of the civil war. They say the city was filled with people who killed each other, bands who robbed and killed, and did horrible things to people. My uncles and father took my mother in the city near Vlora, Fier so she could give birth to me, and returned the same day. '97 was one of the most horrible years in Albania's and especially Vlora's history, and my family hates it with all its might, despite my birth and my parents having me after trying for 14 years.

March 20, 1997, my father's father died in the hospital.

May 15, 1997, my mother's only brother died because of a grenade explosion.

That's all my family and I remember from the '90s. The dates, the lives taken, the cries and gunshots and when someone asks me what I know about the '90s, I say that I do not know much just that life was like a black and white dimension, a tragic black and white dimension that clashed ours and from which some did not get out alive, some do not remember it and the rest, while rest has at least a single reason to hate it. A dimension in which the words freedom and borders are misunderstood. In which the people are lied about those two things and are not taught the true meanings, so they understand them as they want to and act on those beliefs.

For me after knowing 'MY' history, well those words are precious and special, and should be protected. Should be taught and learned and understood, sometime fought for. Because for me Freedom is not as a quote from The 100 (TV show) said "To do whatever in hell we want" and borders are not just a line that divides countries, cities... Freedom to me is Responsibility, is smiling without feeling pain, not hearing pain in my family's voice when they say my name. Is breathing for the first time in what seems forever, to live life every day and not to be afraid that life might be taken from you in a click. Sometimes even leaving school on Friday. But most of all freedom is a chance to be…

While borders, well there are a lot of those. Sometimes borders can be limits than we dream to pass, or limits we put ourselves, or moral ones. Something we ache to discover, we want to cross but yet fear it. Or a line that tells you where to stop so you will not touch in any way the freedom of others. And I like to think of them as something that is at the same time an Ending and a Beginning.

So, taking in consideration all of that I prefer the years that came after the '90s, just like my family does, though they also love the years before the '90s. The years after the '90s where hard but easier, less painful and filled with joy. Not only for my family. The streets stopped filling with corsages and crying mothers, and there were no more ricochet bullets that hurt when you least expect it. People started to really live and enjoy life as they really should have, they started to learn more, take knowledge from the world and try and make themselves the best version they could. Started to really understand that yes, living is hard but that's what makes you strong and teaches you how and why you should value everything. Some had regrets and tried to make them better afraid that they were too late, but as they saw light in the eyes of the children, laughters and smiles that filled cities instead of screams of terrors, they realized that there is never a too late, not truly. So they were filled with hope. People rarely talk about the '90s anymore, or about after the '90s because they are trying to live it and enjoy it because they learned the hard way that it can be taken away from you.

Only the old people, they talk about everything, and why shouldn't they? They watched everything take action, now they tell it as a story to the young ones. At least like my grandmother used to do, and boy does she love the years before the '90s. She says that then things were easier and safer, and no one had to suffer. My parents say the same thing, that the years before the '90s were the golden ones. But as someone that writes, I know that there is more than one side to every story, and trying to figure the years before the '90s I understood that for some they were not that golden. And I get them. Because I don't I could live in a time when I do not have the freedom that I have today. It drives me crazy if someone tries to control my life, someone who has all the power. From all the talks that I have had with my parents and grandparents for the years before and after the '90s, the before I do not understand.

But considering the time that I have grown up to, it's normal for me not to understand them. I live in a time of democracy in which dictatorship is just a fairytale. A fairytale with one protagonist, some unknown antagonist, millions of other characters and the writer who writes his own story. That is how I understand dictatorship, as a crazy book in which the writer was the hero and 'saved' the others. I know I have a crazy version of it, but it's the best I've got.

Going through the past always makes me think of the future, and how I can change it, make it better. Through all these things that I have heard, I want to take action. Like sometimes, take time back and to tell everyone look how bad the consequences are, but that is impossible. So the only way is to try and make Albania's future better, brighter. I want my country to develop in its full potential, because it has a lot and the past is the proof. I want it to be known for its true values outside our borders and not like the movies make us seem or a point in the past. You know what? I want Albania to get over the past, to truly move on. To focus in its youth because that is the true future. I want us to a part of European Union, an important part because we are so, but we are settled so much deep in the past that we forget we even have a future to think of.

And I want to leave at least a partial fingerprint in the history. With my crazy dream of becoming an OB/GYN and neonatal surgeon, or even a forensic anthropologist. I have not decided truly yet, but I know that I want to give a lot of to life. And who knows, maybe I will leave a footprint.

 I may sound like a very obsessed fangirl, but as a quote in Harry Potter says: "To know the future, you must look at the past and live the present." I would love it if Albania did just that. It may seem like so little but for me it is a lot that I expect for my country and see it doing. Because if that small barrier is passed well the future is brilliant.

S

1

2

3

Logo e Institutit për Demokraci, Media dhe Kulturë, IDMC

© 2015‒2018 Instituti për Demokraci, Media dhe Kulturë

IDMC në Twitter IDMC në Facebook IDMC në YouTube